DORDRECHT/SOESTDIJK - Het is maandag 12 oktober 2026 precies een halve eeuw geleden dat Prins Bernhard in paleis Soestdijk een vertrouwelijk gesprek had met zijn voormalige legerpredikant M.G. (Marius Gerrit) Ton uit Dordrecht (1923-2007).

Het onderwerp was een donderpreek van de Dordtse predikant over de handel en wandel van de Prins. Bernhard omstreden was geraakt door het aannemen van steekpenningen. Drie dagen eerder, op 26 augustus 1976, las premier Joop den Uyl harde conclusies van de commissie van onderzoek over de Prins voor in de Tweede Kamer.​

* Foto uit gereformeerd jaarboekje uit jaren zeventig van de vorige eeuw van de Dordtse predikant M.G. Ton

Landelijke nieuws

De ontmoeting tussen Prins en Predikant was dus gezien de sfeer in het land vanzelfsprekend landelijk nieuws als journalistieke bijvangst van de Lockheed-affaire. Die werd een constitutionele crisis genoemd gelet op de positie van de echtgenote van Bernhard, Koningin Juliana.

Het NOS-journaal  besteedde vanzelfsprekend aandacht aan het gesprek van de Dordtse dominee op het paleis. Daarna werd in de pastorie aan de Vijverweg de camera ook nog op dominee Ton gericht in een reportage van Ivo Niehe.

Stefanuskerk 29 augustus 1976

De gereformeerde predikant had de Prins in een preek op zondagmorgen 29 augustus 1976 in de Stefanuskerk in Dordrecht de les gelezen, omdat hij zich had laten omkopen. Ds. Ton herhaalde die donderpreek zondagmiddag 29 augustus 1976 in de gereformeerde kerk van Alblasserdam. De kerkgangers waren verdeeld over de kritiek vanaf de kansel. Sommige mensen liepen tijdens de dienst de kerk uit. 

* Een historische blik op paleis Soestdijk, waar de prins vijftig jaar geleden op 12 oktober 1976 sprak met de Dordtse predikant Marinus Ton, die hij kende als legerpredikant.

* De geschiedschrijving over vijftig jaar geleden in kerkblad Kerk op Dordt komt van historisch Dordtse onderzoeker Peter Dillingh. Domineeszoon Peter Dillingh werd voor zijn veelzijdige historische inzet ook op landelijke schaal eerder geridderd.

Schok door Nederland door Lockheed-affaire

Het onderwerp over de omkoping van de Prins was in 1976 hoogst actueel. Enkele dagen eerder voor de preek ging een schok door het land, toen na onderzoek werd vastgesteld in de zogeheten Lockheed-affaire, dat de prins zijn gunsten had verleend aan de vliegtuigbouwer tegen betaling. In zijn preek drie dagen later zei ds. Ton dat het vertrouwen in de monarchie ernstig was geschokt.

De prins vernam thuis op het paleis van de Dordtse preek. Dominee Ton had de gewoonte om de preken op te sturen naar de mensen, die hij met naam noemde of de maat nam. Voor Bernhard was de Dordtse legerpredikant geen onbekende. Zij kenden elkaar uit de legerstaf rondom de Prins.

* Ds. Ton was 15 september 1955 beroepen door de Wilhelminakerk. Hij speelde ook een belangrijke rol bij de opbouw van de Petruskapel op de Staart

Uitgesproken in het Woord

De gereformeerde predikant stond erom bekend dat hij in zijn bediening van het Woord uitgesproken kon zijn. De dominee trok in zijn tijd veel kerkgangers naar zijn thuiskerk, de Wilhelminakerk. Veel kerkgangers volgden hem ook in Dordrecht als hij elders voorging.

Door zijn gave van het woord werd hij een preektijger genoemd.Buiten de stad zeiden dominees: "Wie in Dordrecht beroepen wil worden, moet onder het juk van ds. Ton door". 

Mijn vader was als predikant uitgesproken, zo zegt zijn oudste zoon Freek Ton (1955): „Hij  zocht ook wel het conflict". Het contact na het opsturen van de  preek naar het paleis paste daarbij.  Ds. Ton genoot van veel reacties. „Ook cabaretiers werden vaak stevig besproken in de preek", aldus Freek.

De Dordtse cabaretier Dick de Jong, die met zijn groep Drama cabaret tirade eens in de halve finale van Cameretten stond, voerde het nummer "De Barre Rots" op. Zeker in de toenmalige gereformeerde kringen, werd ds. Ton direct herkend „in de sketch".

* Herman Kersbergen (1936-2024) zag na de donderpreek van 29 augustus 1976 van ds. Ton richting Prins groot nieuws. Hij was het gezicht van de kerkpagina in dagblad De Dordtenaar en was tevens algemeen redactiechef. (bron foto Dordtse Ondernemers Vereniging / DOV)


Ton schreef wekelijks in kerkblad

In het kerkblad Kerk op Dordt zet historisch onderzoeker Peter Dillingh deze week de feiten, die een halve eeuw geleden landelijk nieuws werden, gedegen op een rij. Daaruit blijkt dat ds. Ton ervoor zorgde dat het veel aandacht kreeg. Hij schreef wekelijks over de gebeurtenissen na zijn preek van 29 augustus in het gereformeerde kerkblad. De uitnodiging om naar paleis Soestdijk te komen, meldde hij met de zin: „Op het koninklijke matje ben ik geroepen".


* Freek Ton: "Ik nam de telefoon 2 oktober 1976 en kreeg paleis Soestdijk aan de telefoon"

Ik nam vaak de telefoon op

Zijn oudste zoon Freek Ton zegt nu: „Ik nam thuis vaak de telefoon op en ik kreeg op zaterdagavond 2 oktober 1976 in de pastorie aan de Vijverweg paleis Soestdijk aan de telefoon. Er werd doorverbonden naar de prins en mijn vader nam de telefoon over." 

Volgens de zoon had de prins zijn vader als predikant ook meegemaakt in zijn legerstaf, omdat de predikant nog dienstplicht deed toen hij net in Dordrecht was beroepen. „Daar waren de meningen wel over verdeeld."

* Een foto van de kerk waar ds. Ton zijn Bernhard-preek hield op 29 augustus 1976. De gereformeerde Stefanuskerk werd als beeldbepalende kerk in de jaren zestig van de vorige eeuw gebouwd aan de Talmaweg/hoek Groen van Prinstererweg met ds. Jan Wilschut, die bekend stond als diplomaat, als eerste voorganger. In 2002 kocht de kerk van de Nazerenaren het gebouw. (foto beeldbank)

Drie dagen voor de preek in de Stefanuskerk

In de reconstructie over vijftig jaar geleden, die twee pagina's beslaat in Kerk op Dordt, begint Dillingh met de vermelding dat drie dagen voor de preek in de Stefanuskerk in Crabbehof van 29 augustus 1976 het rapport van de Commissie van Drie was verschenen over de Lockheed-affaire.

Prins Bernhard bleek steekpenningen te hebben aangenomen van de Amerikaanse vliegtuigbouwer Lockheed. Ds. Ton preekte over Amos 3:2, waar de profeet het volk Israël aanzegt: „U alleen heb Ik gekend uit alle geslachten van het aardrijk; daarom zal Ik al uw ongerechtigheden aan u bezoeken."

* Zo maakte de Dordtse illustrator Otto Dicke de Prins in linoleumsnede eind 1936.  Volgens historisch onderzoeker stond de karikatuur van Bernhard, linosnede. in de Dordrechtsche Courant, 2 november 1936. (info beeldbank)


Degradatie tot goedkope burger

Ds. Ton sprak over de „situatie, waarin wij sinds afgelopen donderdag gekomen zijn, toen wij vernemen moesten hoe de Prins der Nederlanden zich heeft laten verleiden tot praktijken, die hem hebben gedegradeerd tot een goedkope burger, en die ons het hart hebben doorwond. Om deze situatie kan ik vanmorgen niet heen. Want ik meen, dat ze een van de meest ingrijpende is in heel de geschiedenis van ons Oranjehuis. Daarom kan ik er ook niet omheen, vanmorgen harde dingen te zeggen." De predikant voegde wel aan zijn kritiek toe niet tegen de monarchie te zijn, aldus zo vond Dillingh in archieven.

De media-aandacht

De aandacht voor de Pins en de dominee in het paleis was lokaal groot nieuws. De lezers van dagblad De Dordtenaar zaten eerste rij. Herman Kersbergen wilde dicht bij het vuur blijven. Hij reed op 12 oktober 1976 met zijn auto direct achter de predikant aan naar Paleis Soestdijk . Dat was een voorzorgsmaatregel.. "Mijn vader was bang pech te krijgen. Hij wilde op tijd komen en kon dus eventueel overstappen in de auto van Herman Kersbergen", zo herinnert zoon Freek zich.


Herman Kersbergen was erbij

Dat verklaart ook de stijl van verslag doen in de krant. Dillingh schrijft over de berichtgeving in het dagblad: „Herman Kersbergen deed verslag in De Dordtenaar. Hij schreef alsof hij erbij was geweest!

Een citaat: 'Prins Bernhard begroet zijn oude legerpredikant uit de Zwaluwenberg hartelijk. Na zeventien jaar is hij hem niet vergeten. Een man met een goed geheugen, want hij weet nog best dat de Dordtse predikant van hem nog eens een paar manchetknopen heeft gehad. Laat dominee Ton die nu net dragen… Prins Bernhard vraagt lachend of hij dat nog wil?"

Voor Herman Kersbergen was het nieuws rond Soestdijk een grote zaak en dat hoort groot te worden gebracht. Zo heette dat in oktober 1976 op de redactie van de krant uit de mond van hoofdredacteur Gerard JJ. Bergers.

Voor Herman bleef zijn journalistieke betrokkenheid bij de dominee en de prins de rest van zijn leven een bijzondere herinnering, waarover hij trots kon vertellen.

Peter Koster na overlijden Herman

Na zijn overlijden in mei 2024 schreef Peter Koster in zijn krant over collega Herman: „Zo onthulde hij in de tijd van de Lockheed-affaire dat de Dordtse dominee M. Ton op Soestdijk werd ontboden, omdat hij prins Bernhard in een donderpreek een dief had genoemd."

De media kregen na het gesprek een verklaring van de predikant. Hij zei dat dat bericht ook was goedgekeurd door de Prins. Zijn preek bleef staan, maar wel met wat meer nuances omdat Ton meer omstandigheden had vernomen van de Prins der Nederlanden. Die kende hij voor het schrijven van zijn preek nog niet. Die informatie uit het paleis wilde hij vertrouwelijk houden. Ton zei wel in een café aan de overkant van het paleis: : „We zijn in een goede verstandhouding uit elkaar gegaan.".

Historisch onderzoeker Peter Dillingh publiceert zijn nauwkeurige historische terugblik deze week in het kerkblad van de Protestantse gemeentes op het eiland van Dordrecht. De kop: Huisbezoek op Soestdijk - Prins Bernhard, de Lockheed-affaire en ds. Ton.

(Het Dordtse kerkblad heeft bij drukker Rad een oplage tweeduizend exemplaren)​

* Prins Bernhard - nog in uniform tot hij daarmee moest stoppen, in 1976 - werd vaak voor plechtigheden in Dordrecht uitgenodigd. Zo opende hij in 1964 winkelcentrum Crabbehof en enkele jaren eerder DuPont aan de Baanhoekweg. Hij deed  gezien zijn betrokkenheid bij de Tweede Wereldoorlog in juni 1988 de opening van het museum 40-45. De foto van de Prins naast zijn vrouw kroonprinses Juliana is in 1947 gemaakt in de Grote Kerk nog voordat Koningin Wilhelmina in 1948 was afgetreden.  Het echtpaar was bij plechtigheden rond de herdenking van de eerste vrije Statenvergadering van 19 juli 1572 in Dordrecht. (foto beeldbank)

(Volgens kerkelijke gegevens ging M.G. Ton in 1984 met emeritaat en overleed hij 2 december 2007 zeven jaar na zijn echtgenote in Gendringen. Daar ligt het echtpaar begraven. Op de grafsteen staat: "Zalig zijn de doden die in den Here sterven")