Ambachtsheren Rijkee in het slottijdperk van de Heerlijkheid van Alblasserdam
Ambachtsheren Rijkee in het slottijdperk van de Heerlijkheid van Alblasserdam
Door de oorlogshandelingen in mei 1940 en 1945 is er In het centrum van Alblasserdam vrijwel geen oude bebouwing meer overgebleven. Bombardementen hebben blijvend een stukje historie in ons Damdorp weggevaagd. Onder andere het Waardhuis heeft het gelukkig wel overleefd. In de kom van het dorp vinden we nog een vroeg-negentiende-eeuws, voormalig Ambachtsherenhuis van de Heerlijkheid van Alblasserdam, vroeger het eigendom van de familie Rijkee. Aansluitend bevindt zich achter dit huis het bos van Rijkee. Dit staat thans in de belangstelling omdat de gemeente plannen heeft om dit bos te kappen ten behoeve van parkeerruimte.
De familie Rijkee werd in 1823 mede-eigenaar van de Heeriijkheid Alblasserdam. Dit kwam doordat ambachtsvrouwe Anna Nieuwenhuizen, weduwe van Leonardus Gerardus Herfst, in 1823 hertrouwde met Cornells Adriaansz. Rijkee.
1823: Dit berichtje heeft eigenlijk niets met ons onderwerp te maken maar plaatst ons wel weer even in de realiteit van die tijd: Op 16 maart van 1823 werd namelijk in het plaatsje Deldenerbroek een van de laatste zogenaamde (vrijwillige) waterproeven in Nederland plaats. Het betreft een vrouw genaamd Hendrika Hofhuis, die door haar buren beschuldigd is van hekserij.
Maar nu weer terug naar ons verhaal: Uit haar eerste huwelijk had Anna Herfst-Nieuwenhuizen een zoon: Jan Marinus Herfst. Uit haar tweede huwelijk werd een dochter, Martina Petronella geboren. In 1831 overleed de echtgenote van Cornells Adriaansz. Rijkee. Laatstgenoemde werd met zijn dochter Martina Petronella en stiefzoon Jan Marinus daarna eigenaar van de Heerlijkheid.
1831: Dit was trouwens het jaar van Van Speijk: Op 5 februari van dit jaar 1831 blies de 29-jarige Nederlandse marineofficier Jan van Speijk in de haven van Antwerpen zijn eigen kanonneerboot vol munitie op, teneinde te voorkomen dat het schip in handen van Belgische opstandelingen zou vallen.
Deze Cornells Azn. Rijkee had onder meer een aantal waterschapsfuncties. Hij was Hoogheemraad van de Alblasserwaard, Waterheemraad van de Nederwaard en verder Secretaris en Ontvanger van de Gemeente Alblasserdam. Enkele jaren later hertrouwde C. A. Rijkee met Neelina Barendina Wisboom uit Hardinxveld. Omstreeks 1892 was de gehele Heerlijkheid in handen van de familie Rijkee. Dit waren Adrien Gerard, Agatha Barendina met haar man Cornells von Lindern, Baris Cornells Alidanus en Cornells Alida
De familie Rijkee kwam in het bezit van de Heerlijkheid in een tijd dat deze nog maar een geringe betekenis en invloed had. Dit kwam door de Franse tijd. Na het vertrek van de Fransen kwam er door toedoen van Koning Willem I even iets van de vroegere glorie van de Heerlijkheid terug. Maar met de instelling van de Grondwet in 1848 kwam er definitief een einde aan.
1848: Voor wat extra gegevens over de geschiedenis van het jaar 1848 hebben we wat meer ruimte nodig. We pakken even 4 gebeurtenissen uit dat jaar erbij, en ook nog vier gebeurtenissen uit januari van dat jaar: Op 22 januari schaatsen vier Friezen van Huins naar Huins en doen onderweg alle elf Friese steden aan. Is dit het eignelijke begin van de Elfstedentocht? Op 24 januari vindt de bouwvakker James W. Marshall bij de bouw van Sutter's Mill in de buurt van Coloma (Californië) goud in de bedding van de American River. Niet lang hierna ontstaat de Californische Goldrush. Op 25 januari vogt dan de verschijning van het Communistisch Manifest, geschreven door Karl Marx en Friedrich Engels. Het draagt op de omslag als kenspreuk: "Proletariërs aller landen, verenigt u!". Dit manifest wordt later het uitgangspunt voor het Communisme! En op 27 januari van datzelfde jaar maakt Nederland Curaçao met Aruba en Bonaire los uit de kolonie Suriname en sticht de kolonie Curaçao en Onderhorigheden.
Het waterschap De Nederwaard was een waterschap bij Kinderdijk in de Nederlandse provincie Zuid-Holland. Het waterschap omvatte het zuidwestelijke deel van de Alblasserwaard, met uitzondering van de polder Papendrecht. De molens die de Nederwaard bemaalden behoren tot de molens van Kinderdijk. Het waterschap was verantwoordelijk voor de vervening, drooglegging en later de waterhuishouding in de polder.
1892: Laten we gelijk maar even kijken of we nog wat leuks over dit jaar kunnen ontdekken. Op 27 februari krijgt Rudolf Diesel patent op de dieselmotor. op 23 juli wordt de Internationale Schaatsunie (ISU) wordt in Scheveningen opgericht op initiatief van de K.N.S.B. Op 5 oktober 1892 worden bij een bankoverval in Coffeyville, Kansas, vier leden van de beruchte Daltonbende gedood, onder wie twee broers Dalton. Een zwaargewonde Emmett Dalton wordt ingerekend. Op 25 november van dat jaar lanceert de Franse baron Pierre de Coubertin lanceert het idee de Olympische Spelen in moderne vorm te doen herleven. En..., Brussel bouwt als eerste stad in Europa een afvalverbrandingsinstallatie.
En dan schieten we in dit verhaal ineens bijna een eeuw verder, namelijk naar 1973 en wel naar 2 april: In een zware storm wordt het zendschip Norderney van Radio Veronica op het strand bij Scheveningen geworpen. Het schip komt muurvast te zitten, De storm -met af en toe orkaankracht- richt ook grote schade aan in het Westland. In heel Nederland sneuvelen meer dan drie miljoen bomen. In de stad Groningen wordt zelfs de gemeente-raadsvergadering afgebroken.
In 1973 werden aan de Nederwaard toegevoegd: de polder Alblasserdam (bestaande uit de delen Blokweer, Kortland en Vinkenpolder) de polders Souburg, Oud-Alblas Noord- en Zuidzijde, Bleskensgraaf, Zuidzijde Hofwegen en Ruybroek, Wijngaarden, Sliedrecht, Giessen Oudebenedenkerk, Molenaarsgraaf, Gijbeland en Noordzijde Hofwegen, Brandwijk Zevenhoven en Langenbroek en de polder Laag Blokland.
Het voormalige Ambachtsherenhuis in Alblasserdam is in 1842 door aannemer D. Slingerland uit Meerkerk in opdracht van Cornells Azn. Rijkee gebouwd. Met een schuur erbij kwamen de bouwkosten op 12.000 gulden.
Hoe de naam Rijkee ontstaan is, is niet met zekerheid te zeggen. In het boek "Alblasserdams heden en verleden" van ir. P. Boersma wordt verondersteld dat de naam Rijke later vervormd is tot Rijkee.
In een handschrift van omstreeks 1820 wordt een beschrijving gegeven van wat er al tot het bezit hoorde van de Ambachtsheerlijkheid. Dit waren de polders Blokweer, Kortland, Vinkepolder, alsmede het Hof Souburg. Verder nog polders met griendland en rietvelden, zoals Donkersloot, den Dommes, Kortgeen, den Ruigenhil en Rapenburg.
Een belangrijke bron van inkomsten voor de Heerlijkheid in vroeger jaren was de verpachting der tienden. Dit tiendrecht betekende een zakelijk recht om een evenredig deel te heffen, meestal een tiende, van geteelde gewassen. Per 1 januari 1909 is dit afgeschaft. In 1869 was de gehele opbrengst der tienden in Alblasserdam 109,50 gulden. Gelet op hogere opbrengsten in vroegere jaren, gaf dit blijk van de teruggang van de betekenis van de Heerlijkheid. Daarnaast waren de resultaten ook zeer afhankelijk van de weersgesteldheid.
Een ander Heerlijkheidsrecht was het visrecht. De ambachtsheren C. A. Rijkee en J. M. Herfst verpachtten van 1857-1859 aan Jan Hoek uit Nieuw-Lekkerland de binnenvisserij in de Alblas. Hieronder was begrepen de palingvisserij voor de Sluis en vandaar tot aan Oud-Alblas. Dit bracht de ambachtsheren voor twee jaar 54 gulden op.
Bijna twintig jaar later werd de visserij in de Alblas, Groep en Snelle onder Oud-Alblas verpacht voor 102,50 per jaar aan Jan van den Heuvel te Dordrecht en Leendert van Baren te Alblasserdam. Weer later schijnt de visserij maar weinig op te brengen. In 1896 wordt de gehele binnenvisserij verpacht voor 25 gulden per jaar.
In 1899 werd er geprocedeerd voor de kantonrechter te Sliedrecht over het recht van vissen in de Alblas. Een zekere Adrianus van Dijk had in de Alblas onder Oud-Alblas gevist, in het gebied dat aan A. Roodnat was verpacht. Hiervan was proces-verbaal opgemaakt, met als gevolg een proces voor de kantonrechter. De rechter schorste de zaak, totdat uitgemaakt was of de familie Rijkee het visrecht nog bezat.
De Ambachtsheerlijkheid had ook het recht van approbatie en disapprobatie, goedkeuring en afkeuring van het beroepen van een predikant der Nederduitsch hervormde gemeente van Alblasserdam. Telkens moest de kerkeraad aan de Heer of Vrouwe het verzoek doen „om maatregelen te mogen nemen ter voorziening in de vacature die was ontstaan door overlijden of vertrek".
2014: De gemeente Alblasserdam is bezig met het opstellen van een herinrichtingsplan voor Bos Rijkee. Dit bosperceel ligt achter Huis Rijkee aan de Cortgene 9. In de tuin naast het huis ligt een aantal historische muurtjes, zogenaamde stinzen. Die worden zorgvuldig in kaart gebracht.
Deze muurtjes zijn in lagen (terrassen) aangebracht in het talud en waren vroeger begroeid met stinzenplanten. Omdat deze historische muurtjes een belangrijk uitgangspunt vormen bij het opstellen van een inrichtingsplan voor de tuin, worden ze de komende week zorgvuldig in kaart gebracht.
Dit in kaart brengen gebeurt door een gespecialiseerd bedrijf, dat de muurtjes handmatig en met behulp van een grondradar lokaliseert. Om dit goed te kunnen doen wordt de beplanting die laag bij de grond groeit weggesnoeid. Deze beplanting groeit vanzelf weer aan. Het werk start donderdag 15 mei en duurt naar verwachting een week. Het bos blijft tijdens de werkzaamheden gewoon toegankelijk.
Bos Rijkee is van oorsprong een zogenaamd geriefhoutbos dat hoort bij Huis Rijkee. Van oudsher zijn huis en bos onlosmakelijk met elkaar verbonden geweest. De ligging en de verkaveling zijn historisch gezien van groot belang. Daarnaast is de sloot die parallel aan de Wilde Woutstraat ligt het restant van een eeuwenoude kreek die vroeger in rivier De Noord uitmondde. Een dergelijk bos kwam vroeger veel voor in het westen van Nederland, maar wordt momenteel vrijwel nergens meer aangetroffen. Daarmee is Bos Rijkee uniek te noemen.
Het bos is sinds 2004 in eigendom van de Gemeente Alblasserdam. Gelet op de grote historische waarde van het bos en de tuin wil de gemeente beide opknappen. Begin dit jaar is een projectgroep samengesteld die verantwoordelijk is voor de nieuwe plannen. In de projectgroep is onder andere de historische vereniging West Alblasserwaard vertegenwoordigd.
De planning is om in november 2016 dit jaar te starten met de grote renovatie van het perceel. Het voorlopig ontwerp van de nieuwe inrichting van het Bos Rijkee in Alblasserdam is inmiddels bekend. Het bos wordt zoveel mogelijk in oude glorie herstelt. In het schetsontwerp is onder andere een schelpenpad, bomen en water te zien.
Het bos is sinds 2004 eigendom van de gemeente. Daarvoor behoorde het toe aan de familie Rijkee. Het onderhoud was de laatste 20 jaar ook al in handen van de gemeente, maar beperkte zich tot het hoogstnoodzakelijke.
De gemeente heeft nu als doel om de uitstraling van het bos te verbeteren, de natuurwaarden beter te benutten en het gebied toegankelijker te maken. Er is ook veel aandacht voor de verbetering van de waterkwaliteit.
Het schetsontwerp is op 15 juli gepresenteerd tijdens een informatiebijeenkomst. Bewoners, ondernemers en andere belangstellenden waren uitgenodigd om vragen te stellen en opmerkingen te maken over het schetsontwerp.
2016: De gemeente Alblasserdam startte op maandag 6 juni 2016 met de aanleg van nieuwe bruggen in Bos Rijkee, dat opgeknapt zal worden. Het ontwerp van de nieuwe bruggen is gebaseerd op de oorspronkelijke bruggen. De nieuwe bruggen zijn gemaakt van composiet en hebben stalen leuningen.
Wethouder Verheij: "Het plaatsen van de bruggen is een belangrijke stap in de renovatie van het Bos Rijkee. Hiermee krijgt het bos steeds meer zijn nieuwe gezicht."
De gemeente heeft samen met vertegenwoordigers van de historische vereniging, de monumentencommissie en vereniging Hendrick de Keyser een ontwerp gemaakt om het bos zoveel mogelijk in oude glorie herstellen. Het bos is een bijzondere locatie in het hart van Alblasserdam. Het is een van de weinige groene plekken in het centrum van het dorp en heeft een belangrijke historische waarde. Het ligt achter het monumentale herenhuis Huis Rijkee dat met het bos een hoge beeldbepalende waarde heeft voor het centrum.
Doel van de renovatie was het verbeteren van de uitstraling en zichtbaarheid van het bos, het gebied meer toegankelijk maken en meer beleving van het water te realiseren waarbij waardevolle beplanting en de historische muurtjes, zogenaamde stinzen, worden behouden. In het ontwerp zijn daarom zowel wandelpaden met bruggetjes als bomen en water opgenomen. Door deze inrichting kan straks de doorsteek worden gemaakt vanaf winkelcentrum Dam-Plantage naar de entree van winkelcentrum Makado.
Na de aanleg van de bruggen en paden werd de tuin naast het huis Rijkee gerenoveerd. Naar verwachting zou het project in oktober van dat jaar gereed zijn.
Dinsdagavond 15 juli 2014 vond er in het Alblasserdamse Gemeentehuis een goedbezochte Infomatiebijeenkomst plaats over de herinrichting van Bos Rijkee. De plannen van de Gemeente behelsen onder andere het terugbrengen naar een open karakter van het 'Bos van Rijkee' door middel van het uitvoerig snoeien, en terugbrengen van de waterpartijen, terwijl ook goed gekeken gaat worden naar de looproutes naar en door het bos vanaf het Cortgene, de Plantageweg, en het winkelcentrum Makado.
Hiervoor zal een wandelpad met bruggetjes door het Bos worden aangelegd. Bijzondere beplanting blijft behouden, en ook de 'oude' muurtjes zullen in het landschap opgenomen worden. (Zie tekeningen hiernaast, van de plannen voor het Bos van Rijkee en omgeving, met en zonder bomen)
De bijeenkomst was in twee delen gesplitst. Van 18.00 uur tot 19.00 uur waren de omwonenden van de parkeerplaats aan de Nedersassen uitgenodigd voor een uitleg over de plannen van de Gemeente rondom de parkeerplaats(en) aan het Nedersassen. Tijdens de tweede bijeenkomst van 19,30 uur tot 21.30 uur werden, met behulp van een schetsontwerp, de gemeentelijke plannen rondom de nieuwe inrichting van Bos Rijkee gepresenteerd. Daarnaast werd in overleg gegaan met de aanwezigen, en over de wensen en ideeën over het naastgelegen parkeerterrein bij de Nedersassen van gedachten gewisseld.
Gezien de huidige onderhoudsstaat is dit parkeerterrein toe aan renovatie. De gemeente wil graag in samenspraak met bewoners en bedrijven de nieuwe inrichting gaan bepalen.
Het centrum van Alblasserdam kent weinig historische gebouwen. Dat komt omdat Alblasserdam in mei 1940 en in januari 1945 getroffen is door bombardementen. Ambachtsherenhuis De Rijkee, dat in1841 is gebouwd, heeft deze aanvallen doorstaan. De familie Rijkee werd in 1823 mede-eigenaar van de Heerlijkheid Alblasserdam. In 1841 heeft Cornelis Rijkee opdracht gegeven tot het bouwen van dit huis.
Tot het overlijden van de laatste ambachtsheer (Adrie Rijkee 1907-1988) is dit huis eigendom van de familie gebleven. Later is het via een erfgenaam door de gemeente gekocht zodat het kon worden gerestaureerd en als trouwlocatie kon functioneren. De gemeente kreeg niet genoeg geld bij elkaar om dit te kunnen voltooien, waarna het Ambachtsherenhuis De Rijkee eigenlijk heeft staan verpieteren.
Hierdoor kwam Vereniging Hendrick de Keyser in 2006 als reddende engel, maar de nieuwe eigenaar verslikte zich bijna in de restauratie: die bleek veel duurder dan gedacht. Het pand staat nu sinds twee jaar te huur.
Barry Ouweneel van de Historische Vereniging West-Alblasserwaard heeft een boek geschreven over dit historische pand in Ablasserdam.
Dit grote dijkhuis in de dorpskern van Alblasserdam werd in 1841 gebouwd in opdracht van de ambachtsheer Cornelis Azn Rijkee. Het nieuwe pand bestond uit een hoofdhuis van 15 meter breed en 12,5 meter diep en een bijna even groot koetshuis dat ten opzichte van de dijk iets terug ligt. Beide bouwdelen hebben een schilddak waarvan de nok evenwijdig loopt aan de dijk.
Door het grote verschil in maaiveldniveau tussen de dijk en het achterliggende laagveen zijn het woonhuis en het koetshuis aan de achterzijde voorzien van een onderverdieping. Deze bevat in het woonhuis de keukens en voorraadkamers en in het koetshuis de paardenstallen. Het voorgedeelte langs de dijk heeft daarentegen een extra verdieping die aan de achterzijde ontbreekt.
Het koetshuis had alleen aan de voorzijde een gemetselde gevel. De linkerzijgevel en de achtergevel waren opgetrokken in hout. In tegenstelling tot het hoofdhuis werd het koetshuis verbouwd en verkleind. Tussen de koetsenstalling en het huis bevindt zich nog een tuigkamer. De verdieping en de kap van het koetshuis vormden vroeger waarschijnlijk één grote hooizolder.
Het woonhuis is zeer goed bewaard gebleven. Daardoor is het een uniek voorbeeld van een herenhuis uit het midden van de 19de eeuw. Schouwen, bedsteden, kasten en stucplafonds bleven bewaard.
Het woonhuis is aan vier zijden opgetrokken in baksteen. Het is tweebeukig van aanleg. De voorbeuk langs de straat is representatief van karakter en bestaat uit een centrale hal en een grote en kleine voorkamer. Beide kamers zijn betengeld en behangen en voorzien van marmeren schouwen en stucplafonds.
De kleine kamer aan de linkerzijde was waarschijnlijk een spreekkamer of kantoor. De grote kamer rechts was een salon. In de achterste beuk liggen drie kamers naast elkaar. De middenkamer in de as van de gang was de eetkamer. Links daarvan is een dienkamer met een houten keukenschouw en een binnentrap naar de keukens in het onderhuis. De kamer rechtsachter is een slaapvertrek met besteden. In dit vertrek is een oude kluis gevonden.
Het onderhuis wordt ingenomen door een keuken, een bijkeuken en een voorraadkamer met gemetseld gewelf. De zolder is grotendeels leeg en bevat aan de voorzijde twee in hout afgetimmerde slaapkamers met bedsteden.
Het huis werd in desolate staat aan de Vereniging overgedragen in 2006. Een grote restauratie van dit unieke monument is in 2010 afgerond.
Op 12 december 2007 begint na jarenlange leegstand en daardoor toenemende verpaupering, de restauratie van het rijksmonument Cortgene 9 in Alblasserdam, beter bekend als het Ambachtsherenhuis (Huis Rijkee). Dit negentiende-eeuwse huis kreeg landelijke bekendheid als deelnemer in het programma BankGiro Loterij Restauratie in 2006. Wethouder Ad Cardon start de werkzaamheden door het “schroeven” van de eerste paal voor de nieuwe fundering. De kostbare restauratie vindt plaats in opdracht van Vereniging Hendrick de Keyser en wordt mede mogelijk gemaakt door subsidie van de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM), een subsidiegarantie van de gemeente Alblasserdam en steun van de BankGiro Loterij. De restauratie zal in het voorjaar van 2009 worden voltooid.
Het deftige woonhuis met koetshuis ligt midden in Alblasserdam op de oude dijk. Het werd in 1841 gebouwd in opdracht van Cornelis Rijkee, ambachtsheer van Alblasserdam. Het huis kreeg bij de bouw een rijke interieurafwerking. Zeer bijzonder is het dat het huis in de 150 jaar van zijn bestaan niet werd gewijzigd. Het geeft daardoor een uniek beeld van een herenhuis uit het midden van de negentiende eeuw, een tijd waarin er maar weinig werd gebouwd in ons land. Het huis heeft nog veel originele interieurdelen waaronder marmeren vloeren, fraaie schouwen, stucwerk en betimmeringen. Zelfs de bedsteden zijn nog aanwezig. Deze uitzonderlijke ‘tijdcapsule’ kent echter enorme constructieve problemen en het eens zo fraaie interieur is in grote staat van verval.
Het cascoherstel dat nu van start gaat, moet voorkomen dat het huis zal instorten. Het huis werd in 1841 tegen de dijk opgetrokken op een gemetselde fundering, zonder houten palen. De achterzijde rust op het laagveen, de binnenconstructie op gemetselde gordelbogen en de voorzijde staat in de dijk. Door het zakken van het laagveen moet het huis al kort na de bouw van de dijk zijn gaan schuiven. Door latere dijkverzwaringen is het voorgedeelte van het huis juist naar voor gaan hellen. Deze tegengestelde krachten hebben het huis min of meer ‘gekraakt’. Om verder scheuren van muren te voorkomen wordt complex funderingsherstel verricht. Hierbij zal de bestaande fundering worden opgevangen in een nieuwe betonconstructie, met betonvloeren op geboorde palen tot een diepte van meer dan 20 meter. Een deel van de palen zal schuin de grond in worden ‘geschroefd’ om de druk van de dijk weerstand te kunnen bieden. Bij dit alles moet het uiterst kwetsbare gebouw en interieur voorzichtig voor schade worden behoed. Een uitdaging voor opdrachtgever en uitvoerders. Na het funderings- en cascoherstel zal de restauratie van het interieur ter hand worden genomen.
Bronnen: Het grote Internet en vooral ook en met veel dank de Historische Vereninging West-Alblasserwaard.
Vriendelijke groet van uw columnist
Zie ook: https://www.hvwa.nl/site/assets/files/1441/ambachtsherenhuis_tentoonsteling-gecomprimeerd.pdf
Column nummer 94
